در بخش بزرگی از تاریخ اندیشه غرب، عقلانیت یکی از مهم‌ترین معیارهای تمایز انسان از سایر موجودات تلقی شده است. از تعریف ارسطویی انسان به‌مثابه موجودی برخوردار از عقل و زبان تا تأکید دکارت بر اندیشیدن، و از فلسفه انتقادی کانت تا نظریه‌های جدید شناخت، توانایی تفکر جایگاهی محوری در فهم ماهیت انسان داشته است.

البته سنت‌های فلسفی مختلف هرگز بر یک تعریف واحد از انسان توافق نداشته‌اند برخی بر عقلانیت، برخی بر آگاهی، برخی بر آزادی، برخی بر روابط اجتماعی و برخی بر تجربه زیسته تأکید کرده‌اند. بااین‌حال، در بسیاری از ساختارهای آموزشی، اقتصادی و اجتماعی مدرن، توانایی شناختی به یکی از معیارهای اصلی ارزش‌گذاری فعالیت انسانی تبدیل شده است.

نظام آموزشی بر انتقال و سنجش دانش استوار شده؛ بازار کار به تخصص شناختی پاداش داده و سازمان‌ها، قدرت تصمیم‌گیری را عمدتاً بر اساس دانش و مهارت تخصصی توزیع کرده‌اند اکنون هوش مصنوعی این ساختار را با چالشی جدی مواجه کرده است.

هنگامی که یک مدل هوش مصنوعی می‌تواند در زمانی کوتاه متنی حقوقی را تحلیل کند، الگویی علمی پیشنهاد دهد، کد نرم‌افزاری تولید کند یا مجموعه‌ای گسترده از اسناد را مقایسه کند، بخشی از ارزش اقتصادی فعالیت‌های شناختی انسان در معرض بازتعریف قرار می‌گیرد.

این تحول الزاماً به معنای جایگزینی کامل انسان نیست بسیاری از فعالیت‌های انسانی به قضاوت زمینه‌مند، مسئولیت‌پذیری، روابط اجتماعی، شناخت موقعیت و تجربه عملی وابسته‌اند. همچنین عملکرد سامانه‌های هوش مصنوعی در حوزه‌های مختلف یکسان نیست و خطا، سوگیری و محدودیت همچنان از ویژگی‌های مهم آن‌هاست.

بااین‌حال، تغییر اساسی در حال وقوع است: توانایی انجام یک فعالیت شناختی دیگر لزوماً به معنای ضرورت حضور انسان در تمام مراحل آن فعالیت نیست.

می‌توان این وضعیت را «گذار از انحصار شناختی انسان» نامید؛ گذاری که در آن انسان همچنان کنشگری بنیادین باقی می‌ماند، اما دیگر تنها موجودی نیست که می‌تواند خروجی‌های پیچیده و ظاهراً هوشمندانه تولید کند.

اهمیت این گذار در پیامدهای فلسفی آن نهفته است اگر انسان ارزش خود را صرفاً از برتری شناختی استخراج کند، هر پیشرفت هوش مصنوعی می‌تواند به تهدیدی برای تصور او از خویشتن تبدیل شود.اما اگر ارزش انسان بر بنیان‌هایی گسترده‌تر استوار باشد، پیشرفت هوش مصنوعی لزوماً به معنای کاهش ارزش انسان نخواهد بود.